Мемарыяльны комплекс Дальва

19 чэрвеня 1944 года назаўжды застанецца адной з самых трагічных дат у гісторыі Беларусі. У той дзень фашысты ўзялі ў кальцо невялікую вёску Дальва. За лічаныя гадзіны тут загінулі 44 чалавекі. Сярод іх — не толькі мясцовыя жыхары, але і выпадковыя людзі, якія апынуліся ў гэтым месцы ў фатальны час.

Выжыў толькі адзін — трынаццацігадовы Мікалай Гірыловіч. Хлопец пасів каня непадалёк ад вёскі. Пачуўшы выбухі і стральбу, ён падняўся на ўзгорак і ўбачыў, як яго родная Дальва палае. Дзеці спрабавалі выратавацца праз дахі палаючых дамоў, але выратавацца нікому не ўдалося.

Целы загінулых праляжалі пад адкрытым небам дзесяць дзён. Калі лінія фронту адсунулася, і раён вызвалілі савецкія войскі, астанкі пахавалі ў брацкай магіле. Апазнавалі загінулых не па тварах — толькі па фрагментах адзення і абутку.

Першы абеліск на брацкай магіле з'явіўся ў 1955 годзе. У 1963-м яго замянілі новым — з пяціканцовай зоркай і надпісам: «Нашчадкі не забудуць вас».

Аднак сапраўдны мемарыяльны комплекс «Дальва» быў створаны дзякуючы намаганням таго самага Мікалая Гірыловіча. Разам з жонкай, скульптарам Мікалаем Церабуном і калегамі па працы ён дамогся стварэння масштабнага помніка на месцы трагедыі.

Урачыстае адкрыццё мемарыяльнага комплексу «Дальва» адбылося 15 ліпеня 1973 года.

Сцяжынка да мемарыяла выбрукавана шэрай пліткай. У яе пачатку ляжыць камень з высечаным надпісам: «Да 19 чэрвеня 1944 г. тут была вёска Дальва. За 10 дзён да вызвалення гітлераўцы жывымі спалілі яе жыхароў».

Сцяна памяці — тут увекавечаны імёны ўсіх 44 жыхароў, знішчаных у той дзень.

Скульптура «Маці і дзіця» — чатырохметровая фігура жанчыны на невысокім пастаменце. Да яе прытуліўся хлопчык, абхапіўшы яе рукамі. У суровым твары маці — мудрасць і глыбокая вера ў людзей. Гэта помнік усім маці, якія страцілі дзяцей у агні вайны.

Вуліца вёскі — па баках сцяжынкі захаваліся падмуркі згарэлых дамоў. У кожнага — дзве прыступкі, быццам запрашаючыя вярнуцца.

Сёння тут усталявана пяць макетаў згарэлых дамоў. Брацкая магіла адзначана крыжом. На мармуровых плітах высечаны імёны і ўзрост загінулых. У канцы вуліцы — вялікі камень-валун.

У 2009 годзе на тэрыторыі мемарыяла адкрылася экспазіцыя «Дальва: гераізм, трагедыя, міласэрнасць». Тут сабраны архіўныя здымкі і дакументы, якія расказваюць гісторыю вёскі з канца XVII стагоддзя, а таксама матэрыялы аб генацыдзе беларускага народа ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

У 2013 годзе комплекс абнавілі: прывялі ў парадак экспазіцыю, адрамантавалі скульптуру «Маці і дзіця», аднавілі Сцяну памяці і ўсталявалі сімвалічныя вянкі смутку на падмурках дамоў.

Мемарыяльны комплекс «Дальва» унесены ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь. Штогод сюды прыязджаюць тысячы людзей з розных краін. У кнізе водгукаў — запісы на беларускай, рускай, англійскай, нямецкай і іншых мовах.

«Мы прыходзім сюды не толькі, каб ушанаваць памяць загінулых, але і каб перадаць нашым дзецям праўду пра тыя страшныя падзеі» — гэтыя словы гучаць на кожнай памятнай цырымоніі.

Дальвы больш няма на карце. Але людзі працягваюць ехаць сюды. Каб пакланіцца. Каб памятаць. Ля падножжа помніка заўсёды ляжаць свежыя кветкі — у памяць пра ўсіх бязвінных ахвяр вайны.